VİLAYET SALNAMELERİNDE KİLİS:

1- Edlib, 2- Cisr-i Şuğur, 3- Harim, 4- Antakya, 5- İzziyye, 6- Kilis, 7- Anteb, 8- Cebbul, 9- Bab.  (. . . . .)

A?zaz, Com, Şukağı, Menbic Karacalu, Musabeylü nahiyelerini içine alan Kilis Kazası?nın merkezle beraber 360 köyü var idi.

Merkez Nahiyesinde şu 32 mahalle var idi:

1- Bölük, 2- Şeyhler, 3- Tekke, 4- Cedid, 5- Şeyh Abdullah, 6- Ebülala, 7- Nureddin, 8- Neccaroğlu, 9- Helvacı, 10- Hacı Gümüş, 11- Karaali, 12- Timurcular, 13- Okcular, 14- Aşat, 15- Hakverdi, 16- Hacıayas, 17- Kettan, 18- Taraklı, 19- Ketenciyan, 20- Deveciler, 21- Kalaycılar, 22- Arslan, 23- Vaız, 24- Za?ter, 25- Şeyh Ali, 26- Abdi, 27- Meşhedlik, 28- Debbağhane, 29- İnnadlı, 30- Ceylan, 31- Mulla Hamud, 32- Hindioğlu.

Kazanın 360 köyü vardır.

1284 H. 1770 M. tarihli salnameye göre Kilis kazasının ev sayısı şöyledir:

Müslüman: 5.195

Hıristiyan: 194

Musevi: 50

______

Toplam: 5.439

Kilis?in içinde 34 cami, 2 mescid, 11 medrese, 5 kilise, 35?i müslüman 5?i hıristiyan 40 mekteb, 1 büyük çeşme, 5 hamam, 670 dükkan, 1 bedesten ve 5 han vardır.

Burada arpa, buğday, mercimek, nohut, Sisam, darı, pamık, tütün, zeytin, iyi kavun ve karpuz, üzüm, incir, ceviz, nar, badem, zerdali yetişir.

İplikten bez imal olunarak bir kısmı Kilis?de ve çoğu Haleb?de satılır. Burada çok nefis zeytinyağı çıkarılır. Sabun yapılır. Bunlar Kilis?de ve Haleb?de satılır. Sırmadan çubuk işlenerek Haleb?e ve başka yerlere götürülür.

Salname Kilis?in eski eserleri hakkında dört satırlık bilgi veriyor:

Yukarı Menbic nahiyesindeki Revandan (Ravanda) köyünde, Şukağı nahiyesinde,Şeyh Firuz?da, A?zaz köyünde, Kilis Re?s-ül Osman Dağı üzerinde Gurab-Karga adlı dört kale harabesi vardır.

Kilis kazasında şu dört eski ve tarihi köprü vardır:

1. Şukağı nahiyesinden akan nehr-i safi üzerinde yedi gözlü Safi Köprüsü.


2. Kullar köyünden akan Haleb çayı üzerinde altı gözlü Samokiye Köprüsü,


3. Türkman nahiyesinden geçen Sinap Nehri üzerinde dört gözlü Sinap Köprüsü,


4. Bahvarta köyünden geçen Haleb Nehri üzerinde dört gözlü Bahvarta Köprüsü.

Bu kazada başlıca iki nehir vardır. Birisi Haleb, diğeri İfrin?dir. Haleb nehri Haleb?e, İfrin nehri de Reyhaniyye?ye doğru gider.

Safi adlı üçüncü bir nehir daha vardır.

Salnameye göre Kilis Kaza?sında şu ziyaret yerleri vardır:

1. Kilis?de Nureddin Mahallesinde Peygamberlerden Şem?un Nebi Makamı,


2. Şukağı Nahiyesinde Zeytinlik Köyünde Hazret-i Orya Nebi Makamı,


3. Toybuk Köyünde Hazret-i Davud Peygamber?in Makamı,


4. Com Nahiyesinde Kıranta Köyü civarında ashabdan Abd-ur-rahman İbn-i Avf?ın mezarı,


5. Kilis?de Abdi Mahallesinde Talha Hazretlerinin merkadi,


6. Telhabeş Köyünde Bila-li Habeşi Hazretlerinin merkadi,


7. Türkman Nahiyesine bağlı Bahva Köyünde ashabdan Mıkdad İbn-i Esved Hazretlerinin merkadi,


8. Kilis?de dağ üzerinde Şeyh Muhammed-el-ensari?nin merkadi,


9. Yine Kilis?de ovada Şeyh Mansur?un merkadi,


10. Yelbaba Köyünde Şeyh Muhammed Er-reyh?in merkadi.

Bu türbenin yanında iki arşın derinliğinde çıkan bir su Reyh=Gaz illetine çok faydalıdır.

Hazirandan eylüle kadar yıkanmak için buraya pek çok gelen olur.

Kilis?e dört saat mesafedeki Telica köyünde kil madeni vardır. Haleb?e ve Şam?a götürülür.

204 sayfalık Haleb salnamesinde Kilis Kazası hakkında verilen bilgi bundan ibarettir.

Bu salnamede verilen bilgiler daha sonraki salnamelerde hemen hemen tekrarlanmış gibidir. 1326 H. Tarihli salnamede (Kilis?de halkın dili Türkçe?dir) denildikten sonra şunlar yazılıyor:

Kilis Kasaba?sında bir hükümet konağı, bir redif debboyu, 4731 ev, 1955 dükkan, 37 cami, 14 mescid, 24 tekke, 28 medrese, 496 cilt kitablı bir kütübhane, bir rüşti mektebi, 25 iptidai mektebi, 4 kilise, 1 havra, 5 hamam, 26 hayvan değirmeni, 3 yel değirmeni, 8 mağaza, 2 un fabrikası, 3 bedesten, 3 sabunhane, 31 fırın, 50 han, 74 ma?sara, 48 kahvehane, 10 boyahane, 120 kumaş tazgahı, 6 eczane, 23 çeşme, Kaza?nın içinde 31 su değirmeni ve 2.272.703 dönüm arazi vardır.

Bu tarihteki Kilis Nahiyeleriyle köylerinin sayıları şunlardır:

Nahiye adı Köy sayısı

1. Türkmen                        72


2. Fellah                              61


3. Menbic                           55


4. Musabeylü                    68


5. Şukağı                             24


6. Amiki                              31


7. Okcu İzzeddin             32


8. Şeyhler                           82


9. Com                                 82


10. Yekun                             469

42 yıl içinde mahalle sayısında bir tek artık olmuştur. O da kasaba civarındaki (Arablar Mahallesi) denilen mahalledir.

Alıntı : İbr. Hakkı Konyalı - Abideleri ve Kitabeleri ile KİLİS TARİHİ - 1968