Fatura Neden Kaldırıldı?
Uzmanlara göre 2012’de yapılan bu değişikliğin üç temel gerekçesi vardı:
Bürokrasiyi azaltmak: Halde yapılan her satış için fatura kesme zorunluluğu üretici ve tüccar için zaman ve maliyet demekti. Bildirim sistemiyle bu yük azaltılmak istendi.
Dijitalleşme hedefi: Hal Kayıt Sistemi (HKS) üzerinden ürün hareketlerinin elektronik ortamda izlenmesi amaçlandı.
Piyasa serbestisi: Devletin fiyatlara müdahalesi azaltılarak, serbest piyasanın daha hızlı işlemesi hedeflendi.
Ancak uygulamada farklı sonuçlar doğdu.
Sorun Nerede Başladı?
ANTKOMDER Başkanı Nevzat Akcan, sistemin en büyük açmazını şöyle özetledi:
“20 liraya alınan bir ürün 1 liradan bildirilebiliyor. Bu da devletin kendi eliyle kayıt dışılığa tapu vermesi demektir.”
Bu uygulamanın yarattığı sorunlar:
Vergi kaybı: Ürün gerçek değerinden kayda girmediği için devletin vergi gelirleri düşüyor.
Yanlış envanter: Bildirime dayalı sistem sağlıklı veri üretmiyor, bu da tarım politikalarını planlamayı zorlaştırıyor.
Fahiş fiyat algısı: Devlet sistemde ürünü 1 TL görürken, vatandaş markette 25 TL ödüyor. Bu durum fiyat şeffaflığını ortadan kaldırıyor.
Bugün Ne Konuşuluyor?
Hükümetin gündeminde yeni bir Hal Yasası taslağı var. Buna göre:
Zincir marketlerin sattıkları ürünlerin %20’sini doğrudan üreticiden alma zorunluluğu getiriliyor.
Üretici örgütlerine bedelsiz hal yeri ve düşük kira avantajı sağlanıyor.
Stokçuluk ve sahte rapor düzenlemeye 1 milyon TL’ye kadar ceza verilmesi öngörülüyor.
Bu düzenlemeler olumlu adımlar olarak görülse de, tarım çevreleri “kayıt dışılık ve market tekelleşmesi çözülmedikçe yapısal sorunlar devam eder” görüşünde birleşiyor.
Çiftçi ve Tüketici Açısından
Çiftçi hâlâ örgütlenme ve finansman sorunlarıyla karşı karşıya. Kooperatif girişimlerinin sermaye yetersizliği nedeniyle başarısız olduğu örnekler mevcut.
Tüketici ise fiyatlarda ucuzlama göremiyor. Komisyoncuların kâr marjı %8 ile sınırlıyken, marketlerin kâr oranına sınır olmaması fiyatların yüksek kalmasına neden oluyor.
Sonuç: Çözüm Beklentisi
2012’de bürokrasiyi azaltma niyetiyle yapılan düzenleme, bugün kayıt dışılığın büyümesi ve fiyat istikrarsızlığı ile eleştiriliyor. Yeni taslak ise bazı eksikleri gidermeye aday olsa da, fatura sistemine dönüş olmadan ve piyasa denetimi güçlendirilmeden kalıcı çözüm üretip üretemeyeceği tartışmalı.
Uzmanların ortak uyarısı şu: “Ürünler mutlaka faturalı işlem görmeli, aksi halde hem çiftçi hem vatandaş kaybetmeye devam eder.”
