KİLİS. KİLLİZ, Türkiye?nin cenup hudutları yakınında bir şehir olup, Gaziantep vilayetine bağlı bir kazanın merkezidir. Vilayet merkezini Kilis?e birleştiren 53 km yol, şehrin 4 km cenubunda Tibil mevkiinde Türkiye-Suriye hududunu aşar ve orta çağda Kilis ile idari irtibatı bulunan kadim Azaz (bugünkü Azez)?dan daha ötede Katma istasyonu civarında Adana-Haleb demir yolu üzerinden geçip, 65 km sonunda Haleb şehrine varır. Kilis?in deniz seviyesine göre irtifaı 670 m.dir.
Şehrin mazisi muhtemel olarak pek eskidir: Bir asuri vesikasında (çivi yazılı bir mektup: Harper, nr. 1037, Brit. Mus. K. 13073. Obv 3) Ki-li-zi isimli bir şehir zikrediliyor. Roma imparatorluğu devrinde ise, buradan Ciliza sive Urmagiganti adı ile bahsolunmaktadır (Itin. Ant., nşr. Pinder-Parthey, s.84). Bundan sonra, orta çağda ismi pek nadir olarak geçer. Tellmahre?de 817 senesinde patrik Dionysius?a karşı vukua gelen isyan münasebetiyle zikredilir (Kiliz Barhebraus?da: Histor, eccles., nşr. Abbeloos-Lamy, I, 339, 342, 7: Burada Kaloz veya Şalaz yerine; ayrıca Michael le Grand, Chron, syr., nşr. Chabot, III, 23 : keza Halif yerine Kiliz okunmalı). Yakut, Killiz dediği mevkii ?Azaz nahiyesinde bir köy olarak zikreder. Türklerin Kilis dedikleri bu şehre Araplar bugün de Killiz derler. Bu havali daha hicretin ilk asrı başlarında İslam hakimiyeti altına girmiş, Bizans?a karşı hudut bölgesi (?avaşim, b. bk.) içinde yer almıştır V. (XI.) asrın son yıllarında haçlıların istilasına uğrayarak, Urfa (Edessa) kontluğu topraklarına katılmış, fakat müteakip asrın ortalarında burada yeniden İslam hakimiyeti kurulmuştur. Bununla beraber bütün bu hadiselerin cereyanı sırasında Kilis?in adı geçmemekte, daha ziyade ?Azaz müstahkem bir mevki gibi rol oynamakta olup, muhtemelen daha sonraları Timur istilasında bu sonuncu mevkiin tahribi neticesinde, Kilis bir dereceye kadar ehemmiyet kazanmıştır. Kilis?in asıl ehemmiyeti, XVI. asır başlarında buraların Yavuz Sultan Selim zamanında Osmanlı topraklarına ilhak edilmesinden sonra?ya rastlar ki, şehirde mevcut başlıca binalar bu devirden kalmadır.Diğer taraftan Kilis?in kuruluşundan beri, bugün işgal ettiği mevkide bulunduğu da iddia olunamaz. M. Hartmann, eski Killiz?in, hala bazı büyük yapı taşlarına rastlanan Tarzime Han mevkiinde (şimdiki Kilis?in garp-cenub-i garbisinde) bulunmuş olmasını muhtemel görür. Diğer taraftan, Kiepert haritasında Kilis?in 2 km. kadar cenub-i şarkisinde bulunan İlizi (İlezi) bahçesi denilen yer eski şehrin yahut onun bir kısmının mevkii olarak gösterilir. Ne olursa olsun, Osmanlı hakimiyetine girdikten sonra, Kilis Haleb eyaletine bir sancak olarak bağlanmış ve sonra valde sultanlara has olarak verilmiş, bazen mütesellimler tarafından idare edilmiştir. Evliya Çelebi, Kilis kalesinin harap olup,dizdar ve neferatı bulunmadığını, fakat Celali?ler ve Cum (yakın vakte kadar Kilis?e tabi bir nahiye) kürtlerinin korkusundan şehrin kale gibi yüksek duvarlar ile çevrili olduğunu kaydeder ki, bu müşahade, o bölgede evleri kerpiç veya taş yapılı bir takım köylerin bugün de göze çarpan dairevi şekilleri ve dışarıdan bakıldığı zaman adeta bir sur ile çevrili görünüşlerine uyar. Evliya Çelebi, şehrin bu tertip tarzı hakkında tafsilat vererek, adı geçen duvarın dört tarafında tedribe dediği sekiz kapı bulunduğunu, bu kapılar arasında bazı evlerin dirsek-dirsek kule şeklinde ileriye doğru inşa edildiklerini ve eğer önlerinde bir de hendek olsa idi, sağlam bir kale teşkil edeceklerini söyler. Bu çevre içinde şehrin 4.660 ev ihtiva ettiğini yazar ki, bu sayı, XIX. asrın son yıllarında vilayet salnamelerinin Kilis?teki ev sayısı hakkında verdiği rakamlardan pek az farklıdır (h.1312 salnamesi: 4.335 ev, 1324 salnamesi:4.721 ev). Aynı seyyah Kilis?te 30 cami (salnamelerde 37 cami ayrıca 14 mescit), 7 medrese (salname 8), hamam (4), 11 han (15), 2.170 dükkan (salnamelerde 1.459 ve 1.955) sayar. Evvelce olduğu gibi, bugün de Kilis?teki camilerin en mühimi XVI. asır (h.961) ortalarında, yani Kanun Sultan Süleyman zamanında, Canbulad Bey tarafından yaptırılmış olan ve bugün Tekke camii de denilen camidir. Üzeri kubbe ile kapatılmış olan ve yapısı İstanbul camilerini andıran bu mabedin bitişiğinde bir Mevlevi dergahı bulunur.
XVII. asır ortalarından XIX. asrın başlarına kadar vakit-vakit mütegalibe ve derebeylerinin hükmüne girmiş olan Kilis 1247 (1831)?de İbrahim Paşa?nın Mısırlı kuvvetleri tarafından işgal edilmiş ve bu işgal sırasında şehrin garp tarafında halktan alınan ağır vergiler ile büyük bir kışla yaptırılmış ve Mısır?lılar çekildikten sonra, bu kışla harap olmuştur. XIX. asrın son yıllarında Kilis Haleb vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kazanın merkezi olarak takriben 20.000 nüfusu ihtiva etmekte idi. Bu nüfusun büyük ekseriyetini Türk?ler teşkil ediyor, Türk?lerden sonra dil bakımından başlıca ekalliyet Araplar, din bakımından ekalliyet de Hıristiyan Ermeniler tarafından meydana getiriliyordu. Bununla beraber, hemen bütün kaynaklarda açıkça zikredildiği gibi, Kilis iktisadiyat ve hatta kültür sahasında galip vasfı ile bir Türk şehri hususiyetlerini taşıyordu.
Birinci cihan jarbinin sonunda (mütarekeyi müteakip) Kilis 6 ka^nun II. 1919 tarihinde İngiliz kuvvetleri tarafından işgal edilerek, onlar tarafından aynı senenin teşrin I.?i sonunda Fransız kuvvetlerine bırakıldı ve 20 teşrin I.1921?de Türkiye ile Fransa arasında Ankara?da imzalanan anlaşmaya göre, 23 kanun I. tarihinde geri alındı. Ankara itilafnamesinde tesbit edilen hudut çizgisi Kilis bahçelerinin büyük kısmını Suriye topraklarına bırakıyordu. 1926 yılında Türkiye ile Suriye arasında yapılan bir hudut tashihi neticesinde bu vaziyet bir dereceye kadar tashih edildi; bahçelerin bir kısmı ile birkaç köy yeniden Türkiye topraklarına girdi.
Umumi manzara itibarı ile Kilis, Anadolu?nun cenub-i şarki bölgesindeki şehirlere benzer. Evler umumiyetle yapı taşından inşa edilmiş olup, sokağa nezareti yok gibidir. Ekserisi 2 katlıdır ve odalar üstü açık bir avluya açılır. Evlerin üzeri düz damlı ve toprak ile örtülüdür. Bununla beraber son zamanlarda Kilis?te kiremit ile örtülü ve iç taksimatı bakımından İstanbul tipi denilen evler de yapılmaktadır. Şehrin başlıca caddeleri dışında sokaklar dar ve çapraşık olmakla beraber, h.1300 tarihlerine doğru, Haleb valisi Cemil Paşa zamanında, çalışkan bir kaymakamın himmeti eseri olarak umumiyetle kaldırılmış ve o vakte kadar pek bozuk ve sağlığı tehdit eden bir halde olan lağım tertibatı az-çok bir nizama konulmuştur. Şehrin medeni ihtiyaçlarının tatminine bilhassa cumhuriyet devrinde ehemmiyet verilmiştir. Geçen asırların epeyce şöhretli medreseleri yerine şimdi çeşitli tahsil müesseseleri kurulmuş bulunuyor. Kilis?liler arasında yüksek tahsil yapan, memlekette muhtelif faaliyet sahalarında yüksek mevkilere erişmiş olanlar çoktur.
İktisadi bakımdan Kilis, her şeyden evvel, zengin bir ziraat merkezidir. Yazları sıcak ve kurak, kışları mülayim ve yağışlı geçen, toprakları pek verimli olan Kilis?in etrafı bilhassa geniş bağlar ve zeytinlikler ile çevrilidir. Ayrıca çeşitli meyva ve sebzeler ile hububat ekilir, hayvan yetiştirilir. Sanayi sahasında zeytin yağı ve sabun imali, pamuklu ve ipekli tezgah dokumacılığı ve dericilik sayılabilir. Evvelce bilhassa Haleb ile yapılmakta olan ticari münasebetleri, bu şehrin siyasi hudut ötesinde kalması yüzünden, şimdi vilayet merkezi olan Gaziantep ile devam etmektedir.
1927 yılında Türkiye?de yapılan ilk umumi nüfus sayımında Kilis?in nüfusu 22.700 olarak tesbit edilmiş idi. O tarihten itibaren bu sayı yavaş, fakat devamlı bir artış kaydetmekte ve 1950?de 27.690?a varmış bulunmaktadır. Kilis kazasının 1.474 km2 arazisi üzerinde yaşayan nüfus sayısı 62.500?dür.
Alıntı: İbr.Hakkı Konyalı ? Abideleri ve Kitabeleri ile KİLİS TARİHİ-1968
