Evliya Çelebi Seyahatnamesinde şunları okuduk:
Kilis Haleb eyaletinde sancaktır. Lakin valide sultanların hass-ı hümayunlarından 70 yük (Yük : 100 bin akçe) akçe iltizam ile tasarruf olunur bir sancaktır. Ve üçyüz payesi ile sadaka olunur.
?Şerif kazadır ve nahiyesi cümle ? kuradır (sayı verilmemiş). Ve sancağı cümle ? kazadır. Ve sancak beyi her vech-i adalet 80 bin kuruş hasıl eder ve kethuda yeri ve serdarı ve ayan ve eşrafı vardır. Ve kalesi viran olmak ile dizdarı ve neferatı ve şeyh-ül-islamı ve nakib-ül- eşrafı yoktur. Amma Celali ve Cemali ve Com Ekrad?ı havfinden bu Kilis şehrinin drt tarafı kale misal duvar-ı alilerdir. Lakin çok yerleri kerpiç kalın duvardır. Ve dairen madar cirmi kamil 7300 adımdır. Ve dört tarafında cümle sekiz kapıdır. Amma demirli değildir. Evvela kıbleye nazır Büyük tedribe (kapı) ve Küçük tebribe ve Ayn tedribesi ve Yusuf Çelebi tedribesi ve Alçak tedribe ve Çulha tedribesi ve bu tedribeler arasında bazı evler dirsek dirsek kale kuleleri gibi ileri bina olunmuştur. Velakin etrafında hendekleri yoktur. Eğer hendeği olsa bir metin kale olurdu. Ve bu cirimde olan varoş-i azim içre cümle beş mahalle,dört bin altı yüz atmış topraklı ve kireç örtülü mükellef ve ma?mur evlerdir. Ve cümle otuz mihrabtır. Cümleden ruşen ve musanna ve müzeyyen cemaat-i kesireye malik padişahane cami Canbolat oğlunun camiidir ki bir kubbe-i aliyedir. Ve car nim yan kubbeli bir musanna mihrab ve minberi var kim bu asırda şebekesine kalem urur mermerber yoktur. Çeşm-i ibretle nazar etsen adem teaccübane valih ve hayran olur. Ve bir müsanna maksure var, müzeyyen mahafili var kim bu cami içre güya bir kürsi-i müzeyyendir ve taşra sofaları altı sütun ibret nüma üzere yedi kubbe-i sernigundur kim her biri güya kase-i nilgundur. Ve nakş-i bukalemundur.Ve bir ferahfeza, canfeza haremi var. Serapa beyaz ve elvan mermer-i ham ve münakkaş asasiyle müzeyyen bir haremdir. Ve vasatında bir abdest havuzu var. Bu dahi nazire kabul etmiyen müsanna şadırvanlardan biridir. Ve bu haremin dört tarafında medrese hücreleri ve kıble kapısının etrafında gunagun zikıymet seng-i ferah ve seng-i belgami ve seng-i yerekan ve seng-i siyah ve seng-i ruham ve seng-i somaki ve seng-i safra taşları ile inşa olunmuş bir cam-i ibretnümadır ve bu camiin cümle asarı kurşun örtülüdür. Üç saat yerden ebr-i semavar nümayandır.Ve bir şerefeli bir minare-i mevzunu var ki Arabistanda naziri yoktur. Ve bu cami helal mal-i zülal ile bina olunmak ile öyle bir ruhaniyet vardır kim itikafa niyyet idüb içinden çıkmamak iktiza eder. Andan Büyük Cami ve Şeyh Camii dahi kargir binay-i kavidir. Ve çarşı içinde cemaat-i kesireye malik Hasanbey Camii (Muallak Cami) kargir bina ve kubbe-i alidir. Ve çarşu tarafında merdiban ile çıkılır ve Tabakhane Camii kireç örtülüdür ve Cüneyne Camii kargir bina kubbe-i alidir ve Ali Subaşı Camii kireç örtülüdür. Ve Aliçavuş Camii kapısı özere (. . . . . . .) terkin olunmuştur.
Bina-i metin-i mükellefi cümleden Hacı Hilal Mescidi?dir (Günümüzde yoktur). Ve cümle yedi medrese ve 11 sıbyan mektebidir. Ve dokuz çeşme-i candır. Ve 11 kargir bina handır. Ve 2170 dükkandır. Ve üç hammam-ı rahat-ı candır. Amma cümleden ab-ı havası ve binası ve huddamları latif çarşu içinde Polat zade (Canbolad olacak) hamamı camiine vakıftır. (Yazarın notu: Burada bir atlama vardır. Canbolad?ın ikinci hamamı (Paşa Hamamı) atlanmıştır. Zaten Evliya Çelebi üç hamamdan bahsettiği halde burada yalnız ikisi yazılmıştır.)
Tarih ve Hasan Bey Hamamı bu üç hamam avam ve havas içindir. Amma yirmiden mütecaviz saray hamamları vardır. Ve suk-i sultanisinde olan dükkanların çoğu Haleb ve Bursa çarşusu gibi kargir kemer dükkanlardır. Ve bazı çarşusunun iki başında bezzazistan misal demir kapuludur. Ve 11 hanlarının eşbehi Canbolad oğlu Hanı kale misali ve demir kapulu metin binalı handır. Ve kırk kahvehanesi var ve yedi tekkesi var. Cümleden mükellefi binayı Canboladiyye Camii ile Beysarayı arasında asitane-i Hazret-i Mevlana kethuda yeri Ali Ağa?nın hayratıdır. Dört tarafı gül, gülistan ile müzeyyen ve havuz ve şadırvan, selsebiller ile piraste bir mevlevihanedir. Bu şehrin camii, sokakları pak kaldırımlardır. Ve bütün halkı ehl-i hirfet ve Arabistan olmağla cümle halkı kereke giyer. Ve başlarında kavuk üzere beyaz destar sararlar. Ve cümle zenaneleri surlarında (zılkıt) çağırırlar. Yeryer arabmahbubları dahi vardır. Amma halkı fukaradır. Ab-r hevası sevahildir. Limon ve turunç, nar ve zeytunu ve inciri cihanı tutmuştur. Nice Rum ve Arab ve Acem?e bin yük gidüb Kilis inciri meşhurdur. Ve kırk elvan üzümü sicillerde yazılıdır. Bağ ve bahçeleri Kilis sahrasını süslemiştir. Yer yer servi ağaçları var kim sülün boylu yeşil meleğe benzer. Bütün saraylardan mükemmel Canbolad zade Ali Paşa sarayı ve beyler sarayı (Eski hükümet konağının yerindeydi) ve ve Mustafa Ağa Sarayı ve Hacı Ağa Sarayı bu şehir çok eskiden bir büyük şehir olmağla nice bin büyük Allah Velileri medfundur amma ziyaret ettiğimiz bunlardırkim zikrolunur:
. ..
Kaynak : İbr. Hakkı Konyalı - Abideleri ve Kitabeleri ile KİLİS TARİHİ - 1968
