Nedir?
Yanıkların %90'ından fazlası evlerde oluşur ve nispeten küçük çaplıdır, ancak küçük bir yüzde de olsa yaşamı tehlikeye sokanlar olabilir. Yanık hastalarda sıvı kaybı, vücut ısısının düşmesi ve septik şoklar (kanda mikropların yayılması) gözlenebilir. Her bir yaralanmanın boyutu olayın süresine, yerine, sıcaklığın derecesine ve yanığın tümüne (kimyasal, elektrik veya ısı) bağlıdır.
Yanıklar vücut hücrelerinin işlevlerini, hormonal dengeyi, PH (asit-alkali) dengesini ve tansiyonunu altüst ederler. Histamin gibi tahriş edici kimyasallar açığa çıkarak ilk yanık bölgesinin sınırlarını genişletir ve yara yerini büyütürler.
Yüzeysel yanıklar, genellikle yanığa maruz kalan yerdeki sinir uçlarını tahriş ederler ve ağrılıdırlar. Derin yanıklar, kaynar suyla oluşanlar dahil, hücreleri, damarları ve sinirleri öldürecektir. Bunun sonucu olarak da, hasta oluşan tahribata karşın acı çekmeyebilir.
Ateşe, dumana ve kül parçalarına maruz kalmak üst solunum yollarını tahrip edebilir. Akciğerlere oksijen akışını engelleyip ölümcül karbon monoksit gazıyla oksijenin yer değiştirmesine yol açabilir.
Yanıklar derinliklerine göre sınıflandırılırlar: Derin, kısmi derin ve yüzeysel. Derin yanıklar kemiğe kadar uzanır. Kısmi derin yanıklar, deriyi geçen fakat kemiğe ulaşmayan yanıklardır. Yüzeysel yanıklar ise, sadece derinin dış yüzeyinin harabiyeti söz konusudur.
Neye Bakmalı?
- Zarar gören deride kızarıklık, şişlik ve su toplamalarına.
- Eğer bir hastada öksürük, hırıltı veya tıkanma varsa acilen 112 aranmalı, çünkü üst solunum yolu yanmış veya karbon monoksitle dolu olabilir.
- Doku sıvısının sızıntısına. Büyük yanıklardaki sızıntılar tansiyonun düşmesine, kalbe, beyne ve böbreklere giden kan dolaşımının bozulmasına neden olabilir.
Ne Yapmalı?
- Hastayı yanığa neden olan kaynaktan ayırmalı.
- Acilen 112'yi aramalı.
- Yanmış giysi parçaları çıkarılmalı.
- Hastanın yaşam bulguları kontrol edilmeli. Eğer hastada nabız veya solunum yoksa hemen kalp-solunum canlandırma masajına başlayın.
- Isı kaybına yol açabileceğinden ve kollara bacaklara kan dolaşımını zorlaştırabileceğinden saat, kemer,yüzük ve takıları çıkarın.
- En az 10 dakika bölgeyi soğuk suyla serinletin.
- Yanığı enfekte olmaması için temiz bir pansumanla veplastik mutfak filmi ile kaplayın.
- Özellikle eğer duman, gaz, buhar veya kokulu gazlar varsa, solunum yollarında olan hasarı kontrol edin.
Ne Yapmamalı?
- Merhem uygulamayın veya yarayı tereyağı, krem, losyon ya da diğer ilaçlarla kaplamayın.
- Yarayı bandaj ya da benzeri kırılganlaşmış derinin yüzeyine yapışabilecek diğer malzemelerle bandajlamayın.
- Yanıklara buz uygulamayın. Çünkü ilave doku kaybına ve vücut ısısının çok fazla düşmesine neden olabilir.
Tipik Tedavi
Eğer hasta kendinde değilse veya oksijen miktarı azalmışsa, kalp-solunum canlandırma masajı gerekebilir.
Ağız, dil, burun veya yüz bölgesinden yanmış olan hasta üst solunum yolu yandığından veya akciğerlerindeki sıvı (akciğer ödemi) yüzünden yoğun bakım tedavisine ihtiyaç duyabilir.
Derin ve geniş yanıklar için, dolaşımın durmasını, beyin hasarını ve böbreklerin iflasını önlemeye yönelik damar içi sıvısı gerekecektir.
Eğer kan testleri karbon monoksit zehirlenmesini gösterirse, birkaç saat yüksek yoğunlukta oksijen verilecektir.
Hastanın tansiyonu ve solunum durumu dengelendikten sonra, bakteri üremesini engellemek için ölü deriler ve kollar, bacaklar veya göğüste büzüşerek hareketi kısıtlayan yaraların kabukları ameliyatla alınabilir. Şiddetli yanıklarda çoğu kez damardan morfin verilir.
Yanık uzmanları, hangi özel pasumanın, tropikal antibyotiklerin veya cerrahinin uygun olacağını saptayacaklardır. Hasta böbrek ya da kalp hasarına uğradıysa, birkaç gün veya daha fazla hastanede yatırılır.
Müdahale Sonrası Bakım
Her ne kadar, hastanın 24 saat içinde bir doktor ve özel eğitimli bir hemşire tarafından tekrar muayene edilmesi gerekliyse de küçük yanıkları olan hastada hastane tedavisi gerekli değildir. Ciddi yaralanmış hasta hastane tedavisinden sonra daha yoğun bir takibe ihtiyaç duyar. İyileşme süreci ise 3 ya da 4 hafta gözlemlenecektir. Yara izleri kozmetik cerrahiyle ve doku nakliyle düzeltilebilir.
Doktorunuz Diyor Ki
Hastanın solunumunu süratle değerlendirin. Eğer öksürerek kömür benzeri maddeleri çıkartıyorsa veya normal konuşmıyorsa, 112'yi arayın ve kalp-solunum canlandırma masajı uygulamaya hazırlanın. Hastanın üst solunum yolları solunumunu engelleyebilecek biçimde iltihaplanmış, şişmiş ve tıkanmış olabilir.
Kaynak:
İlkyardım Klavuzu
(?BİOFARMA?nın Türk tıbbına armağanıdır)
