Son günlerde sıkça aldığım bir sorudan bahsetmek istiyorum. Covid-19 aşısı olacak tanıdıklar kendi veya yakınları adına arayarak hangi aşıyı tercih edelim diye soruyorlar. Bazen Biontech aşısını olacağım, ancak pıhtı oluşturma riski var mı diye soruyorlar. Bazen de kronik hastalıklarından bahsederek kafa karışıklıklarını da dile getiriyorlar. Pek azı da yurt dışına çıkacağını hangi aşıyı tercih etmesinin doğru olacağını soruyor. Bu soruları arttırmak mümkündür. Bu konudaki bilgilerimi paylaştıktan sonra bir öneride bulunacağım.
Kafa karışıklığının bir sebebi de covid ile ilgili
aşıların çeşidinin birden fazla olması.Geleneksel aşıda virüs zayıflatılarak
kişiye doğrudan zerk ediliyor. Viral vektör aşısında ise başka bir virüs
taşıyıcı olarak kullanılıp,viral genetik materyal aşılanacak şahsa veriliyor.
Yaklaşık olarak son 10 yıldır üzerinde çalışılan ve ilk kez uygulanan m-RNA
aşısı ile de virüsün başak proteininin vücut içinde sentezlenmesi ve bağışıklık
sisteminin uyarılması hedefleniyor.
En çok sorulan pıhtılaşma ile ilgili.İlk pıhtı haberi
viral vektör aşıları ile gündeme geldi. İngilizlerin AstraZeneca aşısı
bunlardan bir tanesi. Ardından Amerikalıların Johnson and Johnson aşısının da
pıhtı oluşturduğu tartışıldı. Ancak oran bir milyon doz başına 10.9 olarak
bulununca bazı ülke sağlık otoriteleri bunun tolere edilebileceğini
belirttiler. Ancak bazı risk gruplarına göre tasnif yaptılar.
Kovid hastalığı geçirenlerde pıhtı riski toplumun
geneline göre 100 kat daha fazladır. O zaman aşının çok düşük de olsa pıhtı
riski burada görmezden gelinebilir. Burada asıl dikkat edilmesi gereken önceden
derin ven trombozu geçirenlerin mutlaka doktoruna sorarak aşı yaptırması. Bu
kişiler pıhtı engelleyici tedavi alıyor olsalar da farklı koruyucu ilaç desteğine
ihtiyaçları olabilir.
Gelelim ülkemizde yapılan Sinovac ve Biontech aşılarına.
Aşı komplikasyonları konusunda karşılaştırmalı çok sayıda bilimsel verilere ihtiyaç vardır. Ancak şu anda ülkemizde her iki aşıda yeterli sayıda uygulanmadığı için karşılaştırma yapmak biraz zor.
İlk söyleyeceğimiz hangi aşıya daha rahat ulaşabiliyorsanız o aşıyı yaptırabilirsiniz demek olacaktır.
Bilimsel çalışmalara göre kronik hastalığı olanlar, antikor yanıtı geliştirme kapasitesi düşük olanlar, pıhtılaşma bozukluğu olanlar, hastalığı kapma riski daha yüksek olanlar, yurt dışına seyahat edecekler karar verirken bu parametrelere dikkat etmeliler.
Aslında kafaları karıştıran sağlık bakanlığının “İsteyene
Sinovac, isteyene BioNTech vurulacak” açıklaması ve uygulaması. Oysa yapılması
gereken bu konuda bir algoritma olmasıdır. Aşı olacak şahsın parametrelerine
göre olacağı aşıyıe-nabız yoluyla yapay zeka önermelidir, kararı yine kişi
kendisi vermelidir. Şahsa, sağlık ve sosyal durumuna göre tercihini etkileyecek
karşılaştırmalı sonuçlar bildirilmelidir. Bu konudaki kafa karışıklığını
gidermek için bu elzemdir.
Yurt dışına seyahat edecek olabilirsiniz. Avrupa,
Amerika’ya, Hicaz’a ve Uzak doğuya gidecek olabilirsiniz. Her ülkenin kabul
ettiği aşılar farklı olabiliyor. Seyahat izni alabilmeniz için o ülkenin kabul
ettiği aşıyı olma zaruretiniz vardır.
Ayrıca sayıca az da olsa aşı olup olmama konusunda kafası
karışık bir kesim var. Bu kişilere de aşı olmadığı takdirde taşıdığı riskler
gösterilmelidir. Dünyada ve ülkemizde kullanılan aydınlatılmış onam işlemi ve
belgesi kapsamında yapılması gereken de budur. Böylece aşı uygulanacak kişi
algıya göre değil özgür seçimiyle kendi koşullarına göre karar verecektir.
