Dünya enerji dengeleri artık sessiz değil; sarsılarak değişiyor. Bu değişimin merkezinde ise üç kritik başlık var: OPEC dengeleri, Hürmüz Boğazı üzerindeki gerilim ve küresel petrol ticaretinin para birimi. Son gelişme dikkat çekici: Birleşik Arap Emirlikleri’nin OPEC’ten ayrılma kararı. Bu tek başına teknik bir enerji kararı gibi görülebilir. Ancak arka planına bakıldığında, bu adımın küresel güç mücadelesinin bir parçası olduğu açıkça görülür. Mesele sadece petrol değildir. Mesele; petrolün kim tarafından, ne kadar üretileceği ve en önemlisi hangi para birimiyle satılacağıdır. Bugün yaşanan krizin özü de tam olarak buradadır.
Petrol fiyatları savaş öncesi 70–80 dolar bandındayken kısa sürede 100 doların üzerine çıktı. Bu artış basit bir piyasa hareketi değildir; doğrudan jeopolitik bir mesajdır. Çünkü enerji, artık ekonomik bir meta olmaktan çıkmış; stratejik bir silah hâline gelmiştir. Bu noktada devreye en kritik kart giriyor: Hürmüz Boğazı. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık üçte birinin geçtiği bu dar geçit, küresel ekonominin şah damarıdır. Bu hattın riske girmesi, yalnızca petrol fiyatlarını değil; ulaşımı, üretimi ve hatta gıda zincirini bile sarsar. Nitekim bu durum artık sahaya yansımaya başlamıştır. Avrupa’nın en büyük havayolu şirketlerinden biri olan Lufthansa, jet yakıtı krizine bağlı gelişmeler nedeniyle yaklaşık 20 bin uçuşunu iptal etmek zorunda kalmıştır. Bu, sıradan bir operasyonel karar değildir. Bu, küresel enerji krizinin doğrudan reel ekonomiye yansımasıdır. Ve açık bir alarmdır.
Peki Amerika Birleşik Devletleri ne yapıyor?
ABD açısından mesele nettir: Enerji piyasasını kontrol etmek ve petrodolar sistemini ayakta tutmak.
Petrodolar, petrolün dolar üzerinden fiyatlanması ve satılmasıdır. Bu sistem sayesinde ABD, kendi parasını küresel rezerv para olarak koruyabilmektedir. Ancak bugün bu sistem ciddi bir kırılma ile karşı karşıyadır. Çünkü sahada yeni bir gerçeklik oluşmaktadır. Rusya, Çin ve İran gibi ülkeler enerji ticaretinde dolar dışı alternatiflere yönelmektedir. Yerel para birimleriyle ticaret, swap anlaşmaları ve çok taraflı ödeme sistemleri yeni dönemin araçları hâline gelmektedir. Bu gelişme yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda sistemsel bir meydan okumadır. İşte bu noktada BAE’nin OPEC’ten ayrılması daha anlamlı hâle geliyor. OPEC üyeliği, üretim kotalarına bağlı kalmayı gerektirir. Yani ülkeler petrolü istedikleri gibi piyasaya süremezler. Bu sistem, fiyatları belirli bir dengede tutmayı amaçlar.
BAE’nin ayrılması ise bu sınırlamalardan kurtulması demektir. Yani daha fazla üretim, daha fazla arz ve fiyatları aşağı çekme girişimi. Kısa vadede bu hamle, yükselen fiyatları frenleme açısından ABD’nin işine yarayabilir. Ancak bu etkinin sınırlı olacağı açıktır. Çünkü mesele sadece üretim değildir. Eğer Hürmüz Boğazı riske girerse, arz artsa bile petrol piyasaya ulaşamaz. Bu da fiyatların kontrol edilemez şekilde yükselmesine neden olur. Bu nedenle BAE’nin hamlesi, ancak geçici bir rahatlama sağlayabilir. Diğer taraftan stratejik petrol rezervlerinin devreye alınması da benzer bir “pansuman” niteliğindedir. ABD ve bazı OECD ülkeleri piyasaya petrol sürerek fiyatları baskılamaya çalışmaktadır. Ancak rezervler sınırlıdır; kriz ise yapısaldır.
Bugün gelinen noktada açık bir gerçek vardır: Dünya tek kutuplu enerji düzeninden çok kutuplu bir yapıya geçmektedir. Ve bu geçişin merkezinde sadece enerji değil, para sistemi bulunmaktadır.
Petrolün dolar dışındaki para birimleriyle satılması, yalnızca ticaretin değil; küresel finans sisteminin de dönüşmesi anlamına gelir. İşte burada mesele artık teoriden çıkmış, sahaya inmiştir. Prof. Dr. Haydar Baş’ın ortaya koyduğu Milli Ekonomi Modeli ve onun temel ilkesi olan milli paralarla ticaret, bugün bir tercih değil; bir zorunluluk hâline gelmiştir. Bu yaklaşım artık yalnızca bir fikir değil, bir çıkış yoludur. Bugün Rusya’nın, Çin’in ve birçok ülkenin attığı adımlar, bu modelin sahada karşılık bulduğunu açıkça göstermektedir.
Dolayısıyla bugün yaşananlar basit bir enerji krizi değildir. Bu bir sistem kırılmasıdır. Petrodoların sorgulandığı, enerji ticaretinin yeniden tanımlandığı ve güç dengelerinin değiştiği bir dönemden geçiyoruz. Bu yeni dönemde güçlü olanlar; sadece üretim yapanlar değil, ürettiklerinin değerini hangi para ile belirleyeceğine karar verebilenler olacaktır. Son söz nettir: Enerjiye sahip olmak yetmez.
Enerjinin değerini belirleyebilmek gerekir.
Ve bunun yolu da bellidir: Milli paralarla ticaret.
